Στις μέρες μας οι άνθρωποι πάσχουν από ένα μεγάλο πλήθος από φοβίες. Φοβία για την οικονομία, για τον πόλεμο, υψοφοβία, πυροφοβία, υδροφοβία, αγοροφοβία, αραχνοφοβία (που όλοι την γνωρίσαμε από την αντίστοιχη κινηματογραφική ταινία), μέχρι και φοβία για τους Κλόουν (και μάλιστα σε μεγάλο βαθμό, αλλά τα παράπονα σας στον Stephen King), και πάρα πολλές άλλες.
Είναι όμως λογικό, ή μήπως είναι παράλογο να έχουμε φοβίες; Γιατί ξέρουμε ότι η ψυχραιμία τις περισσότερες φορές είναι το χαρτί που κερδίζει την παρτίδα της ζωής, ενώ ο φόβος μας κρατάει δέσμιους των καταστάσεων. «Ο Φόβος είναι ο φονιάς του Νου» γράφει ο Frank Herbert, συγγραφέας του Dune.
Γιατί υπάρχει λοιπόν ο φόβος; Τι είναι αυτό που μας ωθεί να ανεβάζουμε τους σφυγμούς μας, να τρέμουμε, να μην μπορούμε να σκεφτόμαστε καθαρά;
Ο μηχανισμός που μπορούμε άμεσα να συνδέσουμε με τον Φόβο, είναι η άμυνα και η αυτοπροστασία. Όταν αισθανόμαστε Φόβο, το σώμα μας προετοιμάζεται και μας ενημερώνει ότι για κάποιο λόγο απειλούμαστε.
Πριν αναπτύξουμε αρκετά τη νοημοσύνη και τη λογική μας, αυτό το αίσθημα αρκούσε για να μας βγάλει από πολλούς μπελάδες. Ένας περίεργος ήχος και τα πόδια μας είχαν την εντολή να τρέξουν γρήγορα και να αποφύγουν την περίπτωση επίθεσης από κάποιο αρπαχτικό. Το κοίταγμα προς τα κάτω από ένα ψηλό σημείο, μας δημιουργούσε φόβο και έτσι ποτέ δεν θα πηδούσαμε κάτω, οπότε αποφεύγαμε να χτυπήσουμε σοβαρά με κίνδυνο την ζωή μας.
Όμως ο φόβος, σήμερα, και ειδικά ο φόβος που έχει να κάνει με γεγονότα που δεν σχετίζονται με την άμεση επιβίωσή μας, ίσως είναι ένα πλέον ζημιογόνο και ξεπερασμένο χαρακτηριστικό…
Η δεύτερη λειτουργία του φόβου είναι ότι αυτός σχετίζεται και με την εμπειρία!
Όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με μία εμπειρία πρωτόγνωρη, η οποία δεν μας έχει ξανά συμβεί στην ζωή μας, ούτε την έχουμε αναγνωρίσει κάπου αλλού, τότε η λογική μας είναι αδύναμη. Η λογική λειτουργεί με δεδομένα, και όταν αυτά απουσιάζουν, τα ένστικτα παίρνουν τα ηνία.
Ας πάμε λοιπόν στο παράδειγμα του απειλητικού θορύβου. Είμαστε ξαπλωμένοι σε ένα σημείο μέσα σε μία σαβάνα της Νοτίου Αφρικής. Ο ήλιος είναι στο ζενίθ και η κούραση μας διατάζει να ξεκουραστούμε. Τότε ακούμε κάπου μακριά, μέσα από τα ψηλά χορτάρια ένα θόρυβο. Δεν ξέρουμε αν είναι λιοντάρι, κάποιος εχθρός ή κάποια άλλη απειλή. Δεν ξέρουμε, γιατί δεν έχουμε τα απαραίτητα στοιχεία. Η λογική μας είναι λοιπόν ανίσχυρη. Εκεί παίρνει την πρωτοβουλία ο φόβος, και μας κάνει να κουρνιάσουμε, προετοιμάζει τις ορμόνες του σώματός μας, γεμίζει αδρεναλίνη τις φλέβες μας, και μας διατάζει να μείνουμε ακίνητοι, όχι μόνο για να μην κάνουμε θόρυβο και προδώσουμε τη θέση μας, αλλά και για να ψυχανεμιστούμε την στιγμή. Αν επιζήσουμε αυτής της εμπειρίας, τότε η λογική μας μπορεί να την χρησιμοποιήσει ως εμπειρία, και να μας βγάλει στο μέλλον από παρόμοιους μπελάδες. Αλλά ίσως αυτή η εμπειρία να μας οδηγήσει και στο να αναπτύξουμε μια φοβία…
Πρέπει να διαχωρίσουμε τον Φόβο από τον Τρόμου. Είναι δύο διαφορετικές έννοιες που πολλές φορές επιτυγχάνουν παρόμοια αποτελέσματα αλλά στην περίπτωση του Τρόμου συνήθως αυτά είναι καταστροφικά. Ο Τρόμος θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ένα στιγμιαίο συναίσθημα που προκαλείται από ένα ερέθισμα. Εν αντιθέσει ο Φόβος είναι ένα αίσθημα διάρκειας. Είναι διαχρονικός τις περισσότερες φορές και για να ξεφορτωθούμε μία φοβία μας, μας παίρνει αρκετό διάστημα. Χαράζεται μέσα μας και χρειαζόμαστε αρκετά μεγάλο ψυχικό σθένος για να τον ξεπεράσουμε. Συνήθως ο τρόμος είναι ένα παράγωγο του φόβου το οποίο το συναντάμε σαν πρόλογο του. Μετά από ένα γεγονός το οποίο είχε σαν αποτέλεσμα να τρομάξουμε, είναι πολύ πιθανόν ανάλογα και την εμπειρία, αυτό που μας τρόμαξε να χαραχθεί μέσα μας δημιουργώντας μας έτσι μία φοβία. Από μία άλλη άποψη, ο τρόμος είναι το κρεσέντο του φόβου. Είναι εκείνο το ξέσπασμα με το οποίο ο φοβισμένος άνθρωπος πλέον κάνει αρκετά εμφανές, την ψυχολογική κατάσταση στην οποία έχει εισέλθει. Ο τρόμος είναι πλέον στις μέρες μας (εν αντιθέσει με τα αρχαιοελληνικά χρόνια) είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τον πανικό. Πυροβολήστε μέσα σε ένα κλειστό θέατρο και παρατηρήστε τα επερχόμενα γεγονότα. Οι άνθρωποι μέσα στο θέατρο, με το άκουσμα του πυροβολισμού, τρομάζοντας αρχικά λόγο του δυνατού θορύβου και έπειτα από τον φόβο ενός πιθανού τραυματισμού τους, αρχίζουν πανικόβλητοι να τρέχουν, ποδοπατώντας συνήθως τους γύρω τους, προς μία έξοδο που μπορεί να τους λυτρώσει από τον κίνδυνο του τραυματισμού. Ο τρόμος πανικοβάλει και εμείς πρέπει να τον αντιμετωπίζουμε με ψυχραιμία και όχι σαν ένα κοπάδι άγριων ζώων.
Ποιος είναι ο μεγαλύτερος Φόβος (αν μας επιτραπεί αν βάλουμε ποσοστιαίες μεταβλητές σε μία έννοια); Με μία πρώτη ματιά θα λέγαμε ότι δεν είναι άλλος από αυτόν του Θανάτου. Με μία δεύτερη ματιά παρόλα αυτά, αναλύοντας τον Θάνατο (κάτι που δεν είναι του παρόντος άρθρου) καταλήγουμε ότι ο Θάνατος είναι η προσωποποίηση του Αγνώστου! Έτσι ερχόμαστε αντιμέτωποι με το αναπάντεχο και το μη αντιληπτό. Στην πραγματικότητα εκεί καταλήγουν συνήθως όλοι οι φόβοι μας. Στον Φόβο μας για το Άγνωστο. Φοβόμαστε το Άγνωστο για τον λόγο ότι δεν ξέρουμε τι μας περιμένει και για τον λόγο ότι οι άνθρωποι είναι από την φύση τους συντηρητικοί μα και για τον λόγο ότι ο φόβος έχει εντρυφήσει μέσα μας, φοβόμαστε τα χειρότερα! Οι περισσότεροι άνθρωποι φοβούνται το σκοτάδι καθώς με την έλλειψη του φωτός χάνουν και την υποτιθέμενη εποπτεία τους πάνω στον κόσμο. Το σκοτάδι, όπως και η ησυχία κατά κάποιον τρόπο, κρύβει μέσα του το Άγνωστο. Στην σημερινή κοινωνία, που η επιστήμη έχει καταστεί μία μεταμοντέρνα αυτοκράτειρα, ο άνθρωπος βρίσκει σε αυτήν την εξήγηση του κόσμου. Όλες οι επιστήμες έχουν σαν πρωταρχικούς σκοπούς, τους εξής δύο… Την καλυτέρευση την ανθρώπινης ζωής και την φωταγώγηση του Αγνώστου. Σε μία εποχή που κυριαρχούσαν οι δεισιδαιμονίες, οι οποίες μάλιστα ήταν πολύ καλά και μεθοδευμένα σχέδια, οι άνθρωποι ζούσαν συνεχώς μέσα σε ένα μεταφυσικό φόβο. Η εξήγηση του κόσμου ήταν ένα μονοπώλιο των διάφορων ιερατείων και θρησκειών. Χαρακτηριστική εποχή μίας τέτοιας περιόδου ήταν ο Μεσαίωνας, τα λεγόμενα και «χρόνια του Σκοταδισμού». Όταν πλέον η επιστήμη κατάφερε και εξελίχθηκε στον βαθμό που να μπορεί να αντικρούσει με την δική της πλέον εξήγηση την εξήγηση των ιερατείων, ξεκίνησε και η εποχή της Αναγέννησης. Την εποχή εκείνη, η επιστήμη ξεκίνησε να διεκδικεί το μονοπώλιο της εξήγησης του Κόσμου φτάνοντας τελικά στην σημερινή εποχή που οι άνθρωποι ζούμε σε έναν Κόσμο υποθετικά εξηγήσιμο. Και λέω υποθετικά εξηγήσιμο γιατί ακόμα και σήμερα η επιστήμη, δεν είναι σε θέση να απαντήσει πάνω σε αρκετά αναπάντητα ερωτήματα. Παρόλα αυτά, προωθεί με τους δικούς της τρόπους, εσφαλμένες εξηγήσεις η οποία προώθηση δεν θα μας απασχολήσει τόσο, όσο η αποδοχή της από τους ανθρώπους. Γιατί λοιπόν συμβαίνει αυτό;
Οι άνθρωποι προσπαθούν να εξορίσουν το Άγνωστο από την ζωή τους. Προτιμούν (και είναι λογικό) να ζουν σε ένα γνωστό κόσμο, όπου τα πάντα είναι εξηγήσιμα. Το Άγνωστο και το ανεξήγητο, φοβίζουν τον άνθρωπο. Το να γνωρίζει τι συμβαίνει μέσα στην Γη κάτω από τα πόδια του, στον ουρανό πάνω από το κεφάλι, μέσα στα βάθη των θαλασσών και στα σκοτάδια των έρημων τόπων, του προσδίδει μία σχετική ασφάλεια. Το να δει τον εαυτό του περικυκλωμένο από έναν άγνωστο κόσμο και τον ίδιο στην μέση να περιβάλλεται ανάμεσα του, είναι ένας λόγος που πέρα από φόβο, η συνειδητοποίηση του μπορεί να προξενήσει και τρόμο. Η αγοραφοβία, δηλαδή ο φόβος κάποιου για ένα πλήθος ανθρώπων γύρω του, έχει τις ρίζες του ακριβώς σε αυτό. Τον φόβο που προέρχεται από τον συνωστισμό άγνωστων ανθρώπων γύρω μας.
Για αυτό και ο άνθρωπος δέχεται πολλές φορές αψήφιστα τις όποιες εξηγήσεις που του προτείνουν. Προσπαθώντας να ζήσει σε ένα γνωστό κόσμο, υποσυνείδητα αλλά και πολλές φορές και συνειδητά, επιλέγει να ζει στην ψευδαίσθηση της εξήγησης του.
Σήμερα, που η ζωή μας εξελίσσεται μέσα στο κλειστό και λίγο-πολύ ελεγχόμενο περιβάλλον των πόλεων, η λογική υπερισχύει του φόβου, ίσως γιατί θεωρούμε -λανθασμένα ή όχι- το «Γνωστό» μεγαλύτερο από το «Άγνωστο». Σαν ανεπτυγμένα και νοήμονα όντα, με εξαίρεση ίσως την βρεφική μας ηλικία, μπορούμε πλέον να αποφύγουμε ή να προετοιμαστούμε για επικίνδυνες καταστάσεις χρησιμοποιώντας απλά τις γνώσεις και την λογική μας. Αν ανατρέξουμε στο παράδειγμα του απειλητικού ζώου μέσα στη ζούγκλα, θα βγάζαμε το συμπέρασμα πως ότι και αν μας πλησιάζει είναι άγριο ζώο, οπότε μπορούμε να το διώξουμε εύκολα αν ανάψουμε μια φωτιά.
Βλέπουμε λοιπόν ότι η λογική υπερισχύει τόση πολύ του φόβου που το καθιστά άχρηστο.
Στην σύγχρονη εποχή υπάρχει ένα νέο είδος φόβου. Ένα είδος που λειτουργεί σαν αποτυχημένη δικλείδα ασφαλείας. Δεν είναι άλλο από τον Φόβο για τον Φόβο! Στις μέρες μας φοβόμαστε να φοβηθούμε! Εισερχόμαστε σε ένα fractal φόβων μη μπορώντας να αντιληφθούμε ότι φοβόμαστε ήδη! Κάποτε αντιλαμβανόμασταν τον Φόβο σαν μία κατάσταση όπου μας ανάγκαζε να κινηθούμε ανάλογα στις προσταγές του. Πλέον την συγκεκριμένη κατάσταση της έχουμε δώσει όνομα. Κατονομάζοντας την μπορούμε να την επεξεργαστούμε χωρίς να εισέρθουμε απαραίτητα στην σφαίρα επιρροής της, δηλαδή αφενός και αφετέρου. Αυτό λίγο ή πολύ, είναι που μας βάζει στο trip να φοβηθούμε τον Φόβο. Ένα καλό παράδειγμα για να κατανοήσετε τι είναι αυτό που εννοώ είναι μία προσωπική μου εμπειρία την οποία και επιτυχώς έχω πλέον καταφέρει να την κάνω να εκλείψει.
Καθώς περνούσα την παιδική μου ηλικία (8-12), γυρνούσα αρκετά βράδια στο σπίτι μόνος μου. Η φαντασία μου ήταν γόνιμη και πάντα απέφευγα εκείνες τι βραδινές ώρες να επεξεργάζομαι το περιβάλλον γύρω μου. Σκεφτόμουν την περίπτωση «κάτι να πάρει το μάτι μου»… Μία σκιά από ένα δέντρο που το κουνάει ο αέρας, ένα ζώο που μπορεί τυχαία να πέρνα εκείνη την ώρα κάπου κοντά μου, διάφορα παιχνιδίσματα του φωτός αλλά ακόμα και πιο «περίεργα» θέματα και καταστάσεις. Αυτό που συμπέρανε τότε εκείνο το φοβισμένο παιδάκι, ήταν το ότι ποτέ δεν σκέφτηκε την σωματική του ακεραιότητα ή ότι κάτι θα μπορούσε να το βλάψει αλλά την αποφυγή μίας κατάστασης που θα το τρόμαζε αλλά ακόμα χειρότερα να το φόβιζε. Το ίδιο ακριβώς κάνουμε όταν κλείνουμε τα μάτια μας σε μία ταινία τρόμου. Ο φόβος για τον Φόβο είναι κάτι το οποίο μας κρατά πίσω. Δεν μας αφήνει να ζήσουμε πολλές και διάφορες καταστάσεις αφήνοντας μας να λειτουργούμε υπερπροστατευτικά.
Ο Φόβος ναι μεν είναι κάτι απαραίτητο αλλά πρέπει να σταματήσουμε να τον αφήνουμε τόσο ελεύθερο. Πρέπει να έχουμε την ζωή στα χέρια μας και να αποδεσμευτούμε από τις επιταγές των ενστίκτων μας. Ο πιο καλός τρόπος για να το καταφέρουμε αυτό, είναι να τον εξηγήσουμε και μετά να τον καταπολεμήσουμε καταφέρνοντας με αυτό τον τρόπο να γίνουμε πιο συνειδητοί. Και ο καλύτερος τρόπος καταπολέμησης είναι αντιμετώπιση του…
«I must not fear. Fear is the mind-killer. Fear is the little-death that brings total obliteration. I will face my fear. I will permit it to pass over me and through me. And when it has gone past I will turn the inner eye to see its path. Where the fear has gone there will be nothing. Only I will remain.»
